Kwa Nini Baadhi ya Biblia Zina Vitabu Vingi Kuliko Zingine?

Wakristo wanachukulia Biblia kama maandiko yao matakatifu. Lakini ndani ya Ukristo, madhehebu tofauti hutumia Biblia zenye idadi tofauti ya vitabu.

Biblia ya Kiprotestanti, yenye vitabu 66, ndiyo inayotumiwa sana ulimwenguni kote. Lakini je, ni vipi kuhusu Biblia nyingine, kama vile Biblia ya Kiebrania au Biblia ya Kikatoliki, zinazotumiwa na makundi mengine?

Kila kundi lina sababu za kutumia Biblia wanayoitumia na kwa kuweka vitabu mbalimbali ndani yake. Kwenye ukurasa huu, tutaangalia Biblia hizi tofauti, vitabu vyake, na maudhui ya vitabu hivi. Mwishoni, utakuwa na maarifa na habari za kujua ni Biblia ipi inayofaa kwako.

Tutajibu maswali yafuatayo:

• Kwa nini Biblia tofauti zina idadi tofauti ya vitabu?
• Biblia tofauti, na vitabu gani vipo katika kanoni zake?
  • Biblia ya Kiebrania
  • Septuaginta
  • Vulgata ya Kilatini na Biblia ya Kikatoliki
  • Biblia ya Kiprotestanti
  • Biblia ya Kiorthodoksi ya Mashariki
• Biblia ipi ni chaguo bora, na jinsi gani naweza kujua ni ya kuaminika?

Tuanze!

Kwa nini Biblia tofauti zina idadi tofauti ya vitabu?

Photo by Carl Beech on Unsplash

Biblia tofauti zina idadi tofauti ya vitabu kwa sababu katika nyakati tofauti za historia, makundi ya waamini wa Biblia waliamua ni vitabu gani vifanywe kuwa Maandiko Matakatifu.

Kama unavyojua, Biblia ni “kitabu kinachoundwa na vitabu”.

Ni mkusanyiko wa vitabu vitakatifu tofauti (au magombo kwa zamani). Na mkusanyiko wa vitabu vitakatifu hivyo vinavyounda Biblia huitwa kanoni ya Kibiblia.

Kwa nyakati tofauti, vitabu vinavyounda kanoni ya Kibiblia vimekuwa swala la mjadala katika ulimwengu wa Kikristo. Matokeo yake ni kanoni tofauti kwa makundi tofauti. Baadhi huwa na vitabu zaidi au vichache. Kwa mfano:

1. Biblia ya Kiebrania (Tanakh)—vitabu 24 (vyote vya Agano la Kale)¹

2. Septuaginta—vitabu 53 (Agano la Kale likiwa na vitabu 14 vya apokrifa)²

3. Biblia ya Douay-Rheims ya Kikatoliki—vitabu 73 (46 Agano la Kale, ikiwa ni pamoja na vitabu 7 vya apokrifa, na 27 Agano Jipya).³ Tafadhali kumbuka kuwa baadhi ya Biblia za DR zina vitabu 76 kwani zina vitabu vya ziada visivyo vya kanuni (3 Esdras, 4 Esdras, na Sala ya Mannases) kulingana na toleo.

4. Biblia ya Kiebrania ya Mashariki (Kigiriki)—vitabu 76 (49 Agano la Kale, 27 Agano Jipya)⁴

5. Biblia ya Kiprotestanti—vitabu 66 (39 Agano la Kale, 27 Agano Jipya)

Kama unavyoona, Biblia zote zenye Agano Jipya zina vitabu 27. Hii inamaanisha kuwa mamlaka ya Maandiko ya vitabu vya Agano Jipya ilikubaliwa mapema, na tofauti yoyote katika idadi ya vitabu vya Biblia tofauti inatokana na Agano la Kale.

Kwa hivyo kabla ya kuangalia kanoni mbalimbali (na tofauti katika Agano la Kale kwenye Biblia hizi), hebu tuone jinsi Kanoni ya Agano Jipya ilivyokubaliwa.

Kanoni ya Agano Jipya

Vitabu vya Agano Jipya vilichukuliwa kama Maandiko tangu vilipoandikwa. Ndiyo maana mtume Petro, ambaye alikuwa mwenye umri sawa na Paulo, alirejelea maandiko ya Paulo kama Maandiko katika 2 Petro 3:16 muda mfupi baada ya kuandikwa. Lakini vitabu katika kanoni ya Agano Jipya vilikubaliwa rasmi katika karne ya nne Mwaka wa Kristo (MK). Hii ilitokea katika mfumo wa makubaliano yaliyokubaliwa ambayo yalitokea polepole kwa karne nyingi.

Tofauti na utaratibu na mabishano yaliyohusiana na uanzishwaji wa kanoni mbalimbali za Agano la Kale, uamuzi huu ulikuwa bila mabishano.

Kabla ya uamuzi huu, vitabu vingine vilikuwa vinasambazwa. Vitabu kama Didache, Ufunuo wa Petro, Mchungaji wa Hermas, Barua ya Klementi, Barua ya Barnaba, na Injili ya Tomaso.

Lakini hatimaye viliondolewa kutoka kwenye Maandiko matakatifu. Sababu zilijumuisha:

• Havikuandikwa na mitume.
• Maudhui yake ya kiroho yalikuwa na kina kidogo
• Vilipingana moja kwa moja na kanoni iliyokwisha kuwekwa ya Maandiko.

Wakati baadhi vilikataliwa kabisa, vingine vilionekana kuwa muhimu na vikabaki kama vitabu vya kusoma visivyo vya Maandiko kwa waamini.

Hatimaye, Athanasius, askofu wa Aleksandria, aliandika katika Barua yake ya Pasaka ya MK 367 orodha ya vitabu vya Agano Jipya ambavyo aliviona kuwa Maandiko. Orodha hii ilikuwa na vitabu vya Agano Jipya kama tunavyovijua leo hii:

• Injili—Mathayo, Marko, Luka, Yohana
• Matendo ya Mitume
• Barua za Paulo—Warumi, 1 na 2 Wakorintho, Wagalatia, Waefeso, Wafilipi, Wakolosai, 1 na 2 Wathesalonike, 1 na 2 Timotheo, Tito, Filemoni, Waebrania
• Barua za Kijumla—Yakobo, 1 na 2 Petro, 1, 2, na 3 Yohana, Yuda
• Ufunuo

Orodha hii ilikubaliwa na mabaraza ya kanisa huko Roma katika MK 382, kisha Hippo katika MK 393. Baraza la Kartago liliiidhinisha rasmi katika MK 397.⁵

Hivyo kama unavyoona, idadi ya vitabu katika kanoni ya Agano Jipya ilifungwa mapema sana. Na tofauti katika idadi jumla ya vitabu katika Biblia tofauti inatokana na Agano la Kale.

Ili kuelewa kwanini hali iko hivi, tutachunguza kila moja ya Biblia na historia yake.

Aina tofauti za Biblia na zina vitabu gani?

Katika historia, waamini wa Biblia wamekuwa na seti ya vitabu wanavyochukulia kuwa ni Neno la Mungu lenye mamlaka—kuanzia kwa Wayahudi wa Kale mpaka Wakristo leo. Aina tofauti za Biblia ni:

• Biblia ya Kiebrania
• Septuaginta
• Vulgata ya Kilatini na Biblia ya Kikatoliki
• Biblia ya Kiprotestanti
• Biblia ya Waorthodoksi wa Mashariki

Katika sehemu hii, tutachunguza Biblia tofauti na mazingira yaliyopelekea kuwa na idadi ya vitabu vilivyopo kwenye Biblia hizo.

Tuanze na ile ya zamani zaidi kuwepo.

Biblia ya Kiebrania

Photo by cottonbro studio

Biblia ya Kiebrania au Tanakh ilikuwa Maandiko yaliyotumiwa na Waisraeli. Ina vitabu 24 vya Agano la Kale. Vitabu hivyo vimegawanywa katika sehemu 3:

• Torati au Sheria (vitabu 5)—Mwanzo, Kutoka, Walawi, Hesabu, na Kumbukumbu la Torati
• Nevi au Manabii (vitabu 8)—Yoshua, Waamuzi, Wafalme, Samweli, Isaya, Yeremia, Ezekieli, Wale Kumi na wawili (vitabu vyote 12 vya manabii wadogo kama kitabu kimoja)
• Ketuvim au Maandiko (vitabu 11)—Zaburi, Methali, Ayubu, Wimbo Ulio Bora, Ruthu, Maombolezo, Mhubiri, Esta, Danieli, Mambo ya Nyakati, na Ezra na Nehemia (kama kitabu kimoja).

Ingawa haijulikani vizuri wakati kanoni ya Kiyahudi ya vitabu 24 ilipohitimishwa, wengi wa wasomi na rekodi za kihistoria zinaelekeza kwenye ukusanyaji wake na Ezra na waandishi wengine Wayahudi huko Yerusalemu baada ya utumwa wa Babeli.

Talmudi—maandishi makuu ya sheria za kidini za Kiyahudi—yanathibitisha kwamba uandishi ulikamilishwa mwaka wa 450 KK na kwamba haujabadilika tangu wakati huo.⁶

Maandishi ya Kiyahudi ya baadaye, kama vile kitabu cha Maelezo kuhusu kitabu cha Mhubiri kinachoitwa Midrash Kohelethi, yataja ukamilifu wa kanuni ya vitabu 24 inaposema kwamba kuunganisha vitabu zaidi ya 24 husababisha machafuko.⁷

Maandiko pia yanafanya iwe wazi kwamba wakati wa Yesu, Biblia ya Kiebrania ilikuwa kanoni inayokubalika. Yesu Mwenyewe alirejelea hilo katika Luka 24:44 aliposema kuhusu “Torati ya Musa, na katika Manabii na Zaburi” (NKJV). Katika mfano huu, labda Zaburi ilikuwa sawa na Maandiko.

Yesu na waandishi wengine wa Agano Jipya wanarejelea Maandiko na kunukuu sana maandishi ya Agano la Kale.⁸ Lakini baada ya wakati wa Yesu, vitabu vingine vilizingatiwa kwa kanoni ya Agano la Kale.

Septuaginti

Photo by Kelly Sikkema on Unsplash

Septuaginti ni tafsiri ya Kigiriki ya Agano la Kale na ina vitabu 53. Ilikuwa imekusudiwa kwa Wayahudi waliotawanyika katika ulimwengu wa Kigiriki wa Utawala wa Roma ya Mashariki tangu Kiebrania na Kiaramu, lugha za Agano la Kale, hazikuwa zikitumiwa kawaida tena katika enzi ya Kihelenistiki.⁹

Vitabu hivyo 53 vinahusisha vitabu vyote 24 vya Biblia ya Kiebrania (Tanakh); hata hivyo mpangilio na mgawanyiko wao unamaanisha kwamba vitabu 24 vya awali vya Tanakh vinakuwa vitabu 39 katika Septuaginti. Hivi ndivyo jinsi: pamoja na vitabu vingine 14. Vitabu 24 kutoka katika Biblia ya Kiebrania vimepangwa na kutajwa kwa njia tofauti ili kuvifanya kuwa vitabu 39, ingawa yaliyomo ni sawa.

Haya ni mabadiliko yaliyofanya vitabu 39 kati ya 24:

• Kitabu cha Wale Kumi na Wawili kimegawanywa katika manabii wadogo binafsi, na kufanya jumla ya vitabu kumi na viwili badala ya kimoja.
• Vitabu vya Wafalme, Samweli, na Mambo ya Nyakati vimegawanyika vipande viwili—1 na 2 Wafalme, 1 na 2 Samweli, 1 na 2 Mambo ya Nyakati—vikifanya vitabu sita badala ya vitatu.
• Vitabu vya Ezra na Nehemia vimetenganishwa, na kuvifanya viwili badala ya kimoja.

Ili kueleza kwa urahisi zaidi, tunaweza kuangalia kama ifuatavyo:

• Vitabu 24 + 11 = 35
• Vitabu 35 + 3 = 38
• Vitabu 38 + 1 = 39

Kisha, tunapata jumla ya vitabu 53 katika Septuaginti kwa kuongeza vitabu 14 vya kiapokrifa. Haya ni pamoja na:

1. Yudith

2. Tobiti

3. Makabayo 1

4. Makabayo 2

5. Makabayo 3

6. Makabayo 4

7. Manase

8. Hekima ya Sulemani

8. Hekima ya Siraki

10. Zaburi za Sulemani

11. Baruku

12. Barua ya Yeremia

13. Suzana

14. Bel na Joka¹⁰

Vitabu 14 ziada vilikuwa maandishi ya Kigiriki yaliyoandikwa kati ya karne ya tatu KK na karne ya kwanza MK—baada ya kitabu cha mwisho cha kanoni ya Kiyahudi kuandikwa.

Kumbuka kwamba mara nyingi kuna tofauti katika idadi, kwani baadhi ya matoleo ya Septuaginti huacha nje vitabu fulani vya Apokrifa, au mara nyingine haviyachukulii kama vitabu vya kujitegemea. Idadi hizi zinategemea Tafsiri Mpya ya Kiingereza ya Septuagint, iliyoandikwa na Albert Piertersma na Benjamin Wright.

Ikiwa ni pamoja na:

• Vitabu kamili—Tobias (au Tobiti), Judith, Hekima ya Sulemani, Ecclesiasticus (au Sirach), Baruku, 1, 2, na 3, na Makabayo 4, Esdras 1, Sala ya Manase, na Barua ya Yeremia.
• Nyongeza kwenye kitabu cha Danieli (kila moja ikiainishwa kuwa kitabu)—Sala ya Azaria na Wimbo wa Watoto Watatu Watakatifu, Susana na Wazee, Beli na Joka.
• Nyongeza kwenye kitabu cha Esta (hakijaainishwa kuwa kitabu)— Esta 10:4-13 , Esta 11-16 .
• Nyongeza ya kitabu cha Zaburi (hakijaainishwa kuwa kitabu)— Zaburi 151
• Nyongeza (haijaainishwa kuwa kitabu)—Wamakabayo 4

Ingawa Wayahudi na waandishi wa Agano Jipya hawakuchukulia vitabu hivi kuwa Maandiko, wengi waliviona kuwa vinafaa na kusoma mara kwa mara.

Baadhi kama 1 na 2 Makkabayo ni maelezo ya kihistoria yanayohusu matukio kati ya mwisho wa kanuni ya Agano la Kale na kuja kwa Yesu. Na vingine kama Yudithi vina visa vya uwongo vinavyofundisha maadili ya kimungu. Kwa hivyo, wakati kanoni ya Kiyahudi ilipo tafsiriwa kwa Kigiriki ili kuunda Septuaginti au LXX, vitabu hivi ziada pia viliongezwa kwenye Biblia hiyo.

Baadaye, vitabu hivi vya ziada vilijulikana kama Apokrifa au Deuterokanoni.

Ingawa maneno yote mara nyingi yanahusu seti ile ile ya vitabu, Apokrifa hutumiwa na wale ambao hawaoni kuwa vitabu hivyo vina uvuvio wa Kiungu au mamlaka ya maandiko. Inaashiria kwamba sio sehemu ya kanoni. Kwa upande mwingine, neno Deuterokanoni hutumiwa na wale wanaovikubali kama Maandiko Matakatifu. Na kama tutakavyoona baadaye, baadhi ya Biblia zina vitabu hivi vyote au baadhi yake kama vitabu vya deuterokanoni.

Kurudi nyuma katika karne ya kwanza MK, Septuaginti (ambayo ilijumuisha vitabu ziada) ilikuwa ikitumiwa sana na Wayahudi na Wakristo Wayahudi. Na ilikubaliwa na kanisa la awali kama Agano la Kale lao. Kisha, katika MK 90, marabi wachache Wayahudi walikutana katika Baraza la Jamnia na wakaamua kwamba ni vitabu 39 tu vya kanoni ya Kiyahudi vinavyounda kanoni ya Agano la Kale.¹¹

Licha ya uamuzi huu, Kanisa kuu la Kikristo liliendelea kutumia Septuaginta (ikiwa ni pamoja na vitabu 14 ziada) kama Maandiko yao katika sehemu ya Mashariki ya Utawala wa Kirumi.

Lakini kwa kanisa katika sehemu ya Magharibi ya Utawala wa Roma, Vulgata ya Kilatini ilikuwa Biblia kuu.

Tafsiri ya Kilatini ya Vulgate na Biblia ya Katoliki

Photo by James Coleman on Unsplash

Katika karne ya nne MK, Papa Damasus aliagiza Jerome atoe Biblia ya Kilatini kwa kanisa linalo zungumza Kilatini upande wa magharibi mwa Dola la Roma. Hivyo ndivyo Biblia ya Kilatini Vulgate ilivyozaliwa mnamo MK 405.

Badala ya kutafsiri kutoka kwenye Septuaginti, Jeromu alitafsiri sehemu kubwa ya maandiko moja kwa moja kutoka kwenye Biblia ya Kiebrania. Alijumuisha vitabu vyote vya kanoni ya Kiyahudi kama Agano la Kale, na ingawa alitambua umuhimu wa vitabu vingine 14, aliviweka vitabu vya apokrifa na kupendekeza vitazamwe kama visivyokuwa sehemu ya kanoni.

Lakini kanisa halikukubali pendekezo lake, na vitabu vingi vya ziada vilijumuishwa katika Biblia kama Deuterokanoni katika Baraza la Roma mnamo MK 382.

Hata hivyo, waliondoa:

• Maombi ya Manase
• 3 Esdra
• 4 Esdra
• 3 Makabayo
• Kijitabu cha 4 Makabayo
• Sura ya ziada katika kitabu cha Zaburi (Zaburi 151).

Ingawa vitabu 11 kati ya 14 vilisalia, ni vitabu 7 tu ambavyo vinaonekana (Tobiti, Yudithi, Hekima ya Sulemani, Siraki, 1 na 2 Makabayoo, Baruku).

Kwa nini? Kwa sababu tatu:

• Vitabu vingine vitatu (Susanna, Bel na Joka, na Wimbo wa Watoto Watatu Watakatifu) ni sehemu ya kitabu cha Danieli.
• Barua ya Yeremia imejumuishwa katika kitabu cha Baruku.
• Vitabu vya ziada na aya za Esta vimejumuishwa katika kitabu cha Esta.

Biblia hii haikukubaliwa mara moja na Kanisa. Lakini kufikia karne ya sita, ilikuwa Biblia ya Kilatini iliyotumiwa sana zaidi katika Utawala wa Roma.

Na ilibaki hivyo hadi wakati wa matengenezo ya Kiprotestanti.

Photo by Wim van ‘t Einde on Unsplash

Wakati Martin Luther alipotafsiri Biblia ya Kilatini kwa lugha ya Kijerumani mwaka wa 1534, alitenganisha vitabu vya ziada kutoka katika Agano la Kale la Kiebrania, akiviweka kati ya Agano la Kale na Agano Jipya. Ndio maana vinaitwa pia Vitabu vya Kati ya Maandiko. Vitabu hivyo viliteuliwa kuwa vya Apokrifa wakati huo.¹²

Aliainisha sababu zifuatazo kwa uamuzi huo:

• Waandishi wa vitabu hivi wenyewe hawasemi kuwa wamevuviwa—wao hawazungumzii kuhusu uvuvio wa vitabu walivyoandika.
• Waandishi wa Biblia ya Agano Jipya hawakuvitaja kama Maandiko, tofauti na jinsi wanavyoitaja kanoni ya Kiebrania.¹³
• Vilifundisha mafundisho yanayopingana na Maandiko yaliyokuwepo kabla, kama vile:
  • Kutoa pesa kwa ajili ya kusamehewa dhambi (Sira 3:30; Tobiti 4:10).
  • Kuomba kwa wafu (2 Wamakabayo 12:43-45).
  • Kuomba kwa watakatifu na kuwaomba watuombee (2 Wamakabayo 15:12-16).

Kujibu pingamizi la Luther, kanisa liliitangaza Vulgata ya Kilatini kuwa Biblia rasmi ya Kanisa Katoliki la Roma katika Baraza la Trento mwaka wa 1546.¹⁴ Kwa hivyo, waliamua kuwa wanahitaji toleo rasmi la Vulgata.

Mwanatheolojia Sixtus wa Siena alianza kuirekebisha na mwaka wa 1566, alibuni neno deuterokanoni, lenye maana ya “kanoni ya pili,” kurejelea kanoni mpya ambayo haikuwa sehemu ya Biblia ya Kiebrania ya awali ambayo ilikubaliwa kama kanoni.

Wakati toleo jipya lilipokuwa tayari, Papa Clement VIII aliagiza Sixto-Clementine Vulgate kuwa Biblia rasmi ya Kanisa Katoliki la Roma mwaka wa 1592. Pia aliongeza vitabu vitatu vilivyozuiliwa vya apokrifa: Maombi ya Manase na 3 na 4 Esdras. Hii ilileta Vulgate ya Kilatini kuwa jumla ya vitabu 76. Na hii imeigwa katika matoleo yote ya baadaye na tafsiri za Vulgate.

Mwaka wa 1582, Kanisa Katoliki iliruhusu tafsiri ya Vulgate kwenda Kiingereza, na Biblia ya Douay-Rheims ilichapishwa mwaka wa 1609-10 kama tafsiri ya kwanza ya Kiingereza ya Kikatoliki.

Hii ilikuwa mtangulizi wa Biblia za Katoliki za baadaye.

Wakati huo huo, Biblia ya Martin Luther ilifanya kama mtangulizi wa Biblia za Kiprotestanti ambazo hazikujumuisha vitabu vya deuterokanoni katika Maandiko bali badala yake kuvitenga na kuvitaja kama Apokrifa.

Biblia ya Kiprotestanti

Photo by Tim Wildsmith on Unsplash

Kwanza, Biblia ya Kiprotestanti ilikuwa na vitabu 80. Lakini baadaye, vitabu vya Apokrifa viliondolewa kabisa, hivyo kubaki vitabu 66 pekee, kama ilivyo kawaida leo.

Kama tulivyoona mapema, yote yalianza na Biblia ya Martin Luther. Biblia hii ilikuwa na jumla ya vitabu 80 tangu vitabu vitatu ziada katika Danieli na aya na sura ziada zilizo jumuishwa katika Esta katika Vulgate zilichukuliwa kama vitabu tofauti.

Baadaye, wakati Biblia ilipo tafsiriwa kwa Kiingereza ili kuunda Biblia ya Geneva, Biblia mpya ilifuata mfano wa Luther, ikimaliza na Biblia ya vitabu 80 pia.

Na wakati Biblia ya King James ilipotengenezwa mwaka 1611 huko Uingereza ya Kiprotestanti, pia ilikuwa na vitabu 80 kama Biblia ya Luther, ikiwa na Apokrifa ya kati ya Agano, tofauti pekee ilikuwa vitabu vya 3 na 4 Esdras vilikuwa vimepewa majina ya 1 na 2 Esdras.

Vitabu vyote vya Protestanti vya baadaye vilifuata mfano huu hadi katikati ya miaka ya 1800.

Mwaka wa 1855, uamuzi ulifanywa wa kuacha Apokrifa katika uchapishaji wa Biblia za Kiprotestanti. Kwa kuwa iliona kama isiyo muhimu, kwa nini usipunguze gharama za uchapishaji kwa kuiondoa kabisa? Tangu wakati huo, Biblia nyingi za Kiprotestanti zina vitabu 66 na Agano la Kale lenye vitabu 39.

Lakini kuna madhehebu fulani ya Kiprotestanti ambayo bado hutumia Biblia zenye Apokrifa. Kama vile Kanisa la Anglikana, Kanisa la Episkopa, Kanisa la Umoja wa Wamethodisti , na Kanisa la Walutheri. Na waamini wengine wa Biblia wanachukulia kuwa Apokrifa imevuviwa. Mfano ni Kanisa la Kiorthodoksi ambalo hata lina vitabu zaidi katika Deuterokanoni yake kuliko Biblia ya Kikatoliki. Tuangalie hilo zaidi.

Biblia ya Waorthodoksi wa Mashariki

Biblia ya Waothodoksi hutumiwa na Kanisa la Kiothodoksi la Mashariki, ambalo linatokana na makanisa yaliyo anzishwa na mitume katika eneo la Mashariki ya Mediterranean.

Wakati karne ya nne MK, Constantine alipofanya Constantinople kuwa mji mkuu wa Roma na Ukristo kuwa dini rasmi ya himaya, uongozi wa ulimwengu wa Kikristo ulitoka kwa wazee wa Kanisa la Kigiriki Mashariki.

Lakini wakati mamlaka ya kisiasa na kidini ilipohamia Roma, kanisa Mashariki lilijitenga taratibu na Kanisa kuu Katoliki la Roma. Walianzisha Kanisa la Katoliki ya Kiothodoksi au Kanisa la Kiothodoksi la Mashariki.

Na wana Biblia yao wenyewe—Biblia ya Orthodox.

Biblia ya Kiothodoksi ni Biblia kubwa zaidi. Ingawa ina vitabu vyote vya deuterokanoni vya Katoliki kama sehemu ya kanoni yake, pia inabakiza vitabu vyote katika Septuaginti ambavyo vilisahauliwa katika Vulgata ya Kilatini.

Zinajumuisha:

• Maombi ya Manase
• 3 Esdra (Imeandikwa kama 1 Esdra)
• 4 Esdra (Imeandikwa kama 2 Esdra)
• 3 Makabayo
• 4 Makabajyo kama kijitabu
• Ongezo kwa Zaburi—Zaburi 151

Isipokuwa Kanisa la Kiorthodoksi la Mashariki kuu, kuna pia makanisa mengine ya Kiorthodoksi ambayo yana vitabu zaidi katika kanoni zao.

Hizi ni pamoja na kanoni za Oriental Ethiopian, Eritrean Orthodox Tewahedo, Coptic Orthodox, na Syriac Orthodox ambazo zote zinatofautiana.

Tukiwa na Biblia zote hizi, na sababu mbalimbali za kuongeza na kuondoa vitabu tofauti, unawezaje kujua ni Biblia ipi ya kutumia?

Ni Biblia ipi ndio chaguo bora, na jinsi gani naweza kujua kuwa ni ya kuaminika?

Photo by Sixteen Miles Out on Unsplash

Mahali salama pa kuanza ni kwa kukubali vitabu vya Biblia ambavyo havijasababisha utata mkubwa kuhusu nafasi yao katika Biblia—hivyo vinavyoaminika kama sehemu ya Maandiko yaliyoongozwa. Kutokana na tulichokiona, Kanoni ya Kiyahudi na Kanuni ya Agano Jipya zinapita mtihani huu.

Kuhusu Kanoni ya Kiyahudi, Paulo anaandika katika Agano Jipya kwamba Wayahudi “walikabidhiwa mausia ya Mungu” (Warumi 3:2, NKJV).

Hivyo vitabu hivi 66 vya Biblia vinaweza kuaminika kama Neno la Mungu, kwani tangu mwanzo, mamlaka yake ya Maandiko na asili yao ya uvuvio vimekubaliwa. Na kwa sababu hiyo, Biblia ya Kiprotestanti yenye vitabu 66 inachukuliwa kuwa ya kuaminika na wote kwani maudhui yake yamejumuishwa katika Biblia zingine zote.

Linapokuja swala la vitabu vingine katika Apokrifa/Deuterokanoni, wote tunapaswa kuamua ikiwa tutaviamini.

Hayo ni maamuzi bora kufanywa baada ya kutumia muda kusoma vitabu hivyo.

Maswali machache unaweza kujiuliza unaposoma ni:

• Je, vinaafikiana kimsingi na mafundisho ya Kanuni ya Kiebrania na Kanuni ya Agano Jipya.
• Je, maandishi yenyewe yanadai kuwa yameongozwa kama maandishi ya Kanuni ya Kiebrania na Kanuni ya Agano Jipya yanavyofanya?

Biblia inatuongoza kwa Mungu na upendo wake

Haijalishi mwafaka tutakaofikia kuhusu baadhi ya vitabu vya apokrifa/deuterokanoni, tunaweza kuwa wenye shukrani kwa vitabu vingi vya Biblia—vyote katika Agano la Kale na Jipya—ambavyo havina ubishi. Vitabu ambavyo vinaweza kutupatia chakula cha kiroho. Na vitabu vinavyo onyesha wazi upendo wa Mungu kwetu.

Vitabu hivi vinaweza kuwa msingi wetu wa kufanyia majaribio vitabu vingine vyote kuona kama navyo pia vinawakilisha tabia hii ya Mungu.

Unapoanza safari ya kuelewa historia ya Neno la Mungu, utakuja kuthamini wema wake katika kuhifadhi kitabu hiki “kizuri” nyakati zote kutuongoza kwake na upendo wake.

1. https://torah.org/learning/basics-primer-torah-bible/ [↵]
2. Pietersma, Albert and Benjamin Wright, eds. The New English Translation of the Septuagint, 2007. v-vi. [↵]
3. https://www.drbo.org/about.htm [↵]
4. https://stchurch.stthomasghaziabad.org/PRAYERBOOKS/6.%20ORTHODOXY%20PRAYER%20BOOKS/Holy%20Bible_Orthodox%20Study%20Bible%20(English).pdf [↵]
5. Livingstone, E. A.; Sparkes, M. W. D.; Peacocke, R. W., eds. 2013 Oxford University Press. The Concise Oxford Dictionary of the Christian Church. Oxford University Press. p. 90 [↵]
6. Bava Batra 14b–15a, Rashi to Megillah 3a, 14a. [↵]
7. Midrash Qoheleth 12:12 [↵]
8. Matthew 4:4 cites Deuteronomy 8:3; Romans 1:17 cites Habakkuk 2:4; 1 Corinthians 1:19 cites Isaiah 29:14; Acts 13:33 cites Psalms 2:7; Romans 3:10-12 cites Psalms 14:1-3; Romans 3:13 cites Psalms 5:9 and Psalms 140:3; Romans 3:14 cites Psalms 10:7; Romans 3:15-17 cites Isaiah 59:7-8; Romans 3:18 cites Psalms 36:1. [↵]]
9. “Septuagint,” New World Encyclopedia. [↵]
10. Pietersma, Albert and Benjamin Wright, eds. The New English Translation of the Septuagint, 2007. v-vi.. [↵]
11. Jack P. Lewis 2002 The Canon Debate. “Jamnia Revisited.” In L. M. McDonald; J. A. Sanders (eds.). The Canon Debate.[↵]
12. “What Is the Apocrypha?” Christianity.com. [↵]
13. Ibid. [↵]
14. Ibid. [↵]

Majibu Zaidi